Emevi Halifeleri Kimler? Güçlü ve Zayıf Yönleriyle Tartışmalı Bir İmparatorluk
İzmir’de sosyal medyada aktif bir insan olarak, sürekli tarih üzerine konuşan, tartışmalar yapan ve bazen saçma sapan yorumlar gören biri olarak, Emevi Halifeleri’ni ele almak bana tam da lazım olan bir meydan okuma gibi geliyor. Hadi itiraf edeyim, tam olarak neyi sevip sevmediğimi anlatmadan başlamak da olmaz. Emevi halifeleri, bir taraftan İslam’ın altın çağını başlatan, büyük topraklar fetheden, kültürel ve dini miras bırakan bir yönetim sınıfıyken; diğer taraftan da mutlak iktidar, zalimlik ve mezhep ayrımcılığı gibi karanlık taraflarıyla da tanınır. Yani, bu halifeler ya yüce birer liderdi ya da “olmazsa olmaz” korkutucu tiranlar. O zaman gelin, Emevi halifelerinin kim olduğuna ve bu kadar tartışmalı olmalarının nedenlerine biraz daha yakından bakalım.
Emevi Halifeleri: Kim Bu Zalimler? (Güçlü Yönleri)
Emevi Halifeleri, 661-750 yılları arasında hüküm süren bir hanedanlık. Klasik İslam tarihi kitaplarında adlarını sıkça duyarsınız; Muaviye I, Yezid I, Abdülmelik ve daha niceleri. Bu halifeler gerçekten büyük bir gücün temsilcileriydi. Ama hemen söyleyeyim, ben tarihin tek yönlü, pembe gözlüklerle bakılacak taraflarından biri değilim. Bu dönemi ele alırken biraz da gözlerimizi açmamız lazım.
İlk olarak, Emevi Halifeleri’nin başarısız yönetimlerini sorgulamak tabii ki kolay ama başarılarını göz ardı etmek de haksızlık olur. Muaviye I, mesela, Arap İslam İmparatorluğu’nu devralarak genişletmiş ve bir sistem kurmuştu. İslam dünyasını tek bir siyasi çatı altında birleştirmek, her ne kadar yozlaşmış bir yönetim anlayışıyla olsa da, o dönemde büyük bir başarıydı. Emevi yönetimi altında, Arap İslam İmparatorluğu Orta Doğu’dan Kuzey Afrika’ya, İspanya’dan Hindistan’a kadar genişledi. Ama en önemli şey, kültürel bir miras bırakmalarıydı. Endülüs’te inşa edilen Cami, şehirlere getirdikleri altyapı yatırımları… Bunlar, Emevi halifelerinin etkilerinin bugün bile hissedildiği alanlardır.
Ve tabii ki Yezid I’nin adı sıkça geçer. O’nun dönemindeki Kanlı Kerbela olayı, çok kanlı ve trajik bir olay olsa da, aynı zamanda Emevi İmparatorluğu’nun siyasal gücünün zirveye çıktığı dönemi işaret eder. Yezid’in amacı, Arap dünyasında kendi iktidarını pekiştirmekti, ama bu amaç için yaptığı şeyler o kadar zalimceydi ki, tarih bunu unutmadı. Peki, hala bu kadar sert tartışmaların ve toplumsal kutuplaşmaların sebebi Yezid değil mi?
Emevi Halifeleri: Güçlü Olmak Kötü Bir Şey mi? (Zayıf Yönleri)
Şimdi gel gelelim Emevi halifelerinin zayıf yönlerine. Şu doğru, bir imparatorluk kurmanın bedeli vardır, ama bu bedel sadece toprakla değil, insan haklarıyla, adaletle de ölçülmeli. Emevi yönetimi, muazzam güç kazandıkça, halkla olan bağını yavaşça kopardı. Halife olabilmek için kan dökmek, suikastlar düzenlemek, rakipleri yok etmek, bunlar hiç de sağlıklı siyasi yöntemler değildi. Özellikle Emevi yönetiminin en tartışmalı noktalarından biri, mezhep ayrımcılığıydı. Örneğin, Ali’nin soyundan gelenlerin dışlanması, bu dönemin en büyük ayıplarından biridir.
Muaviye ve Yezid’in tahtı koruma çabaları, halkı baskı altına almak, sadece iktidarı sürdürmek için sürekli bir kan dökme politikası izlemeleri, Emevi yönetiminin karanlık yönleriydi. Fakat, her ikisi de aslında oldukça zayıftılar, çünkü büyük başarılarının temeli, baskı ve şiddet üzerine kuruluydu. Bu da demektir ki, bu imparatorluklar “güçlüydü”, ama halkın gönlünü kazanmak adına neredeyse hiçbir şey yapmadılar. Evet, genişlediler, toprak kazandılar ama halklarıyla bağ kurmadılar. Düşünsenize, bu kadar geniş topraklarda, halkın çoğu hala yerel yöneticilerin baskıları altında yaşamaya devam etti.
Emevi Halifeleri ve Sonraki Etkileri: Yıkılacak mıydı, Yıkılmasaydı Ne Olurdu?
İzlediğimiz tarihsel döngüde, Emevi halifeleri aslında ne kadar güçlüydü diye sorarsak, belki de en zayıf noktaları şu: Güçlerini sürekli olarak baskıdan alıyorlardı. Sonuçta, bu tür sistemler ya yıkılır ya da içsel olarak çöker. Emevi yönetimi de, iç savaşlarla, halkın isyanlarıyla yıkıldı. Ancak, yıkılışlarının ardından gelen Abbâsîler, çok daha fazla kültürel ve dini özgürlük sundular. Bu, aslında Emevi halifelerinin büyük hatasıydı; halkla bağ kurmaktansa, sadece gücün peşinden gitmek onları bir noktada savunmasız kıldı.
Bugün baktığımızda, Emevi Halifeleri’nin mirası hala tartışma konusu. Onlar tarih kitaplarında kahraman olarak mı anılmalı, yoksa zalim yöneticiler olarak mı? Muaviye’nin kurduğu sistemin, Yezid’in karanlık yönetim anlayışının, Abbasiler ve Osmanlı gibi sonrasındaki imparatorluklara nasıl bir etkisi olduğu hala tartışılıyor. Ama işin sonunda şu var: Güçlü olmak her zaman kazanmak anlamına gelmez; halkın güvenini kaybettiğinizde, her şey kaybolur.
Ve bir soru da size: Eğer Emevi halifeleri o dönemde halklarına daha fazla saygı gösterseydi, tarihteki yerleri daha farklı olur muydu? Bu soruyu yanıtlamak, belki de tarihe bir nebze olsun farklı bir bakış açısıyla bakmak demektir.